باغبانی, دانستنی های کاربردی, زراعت, گیاه پزشکی

نقش ریز مغذی در کشاورزی

نقش ریز مغذی-عناصر ریزمغذی

عناصر ریز مغذی یا عناصر میکرو چیست؟

ریز مغذی ها یا عناصر میکرو، عناصری ضروری برای رشد گیاه هستند و همانطور كه گياهان بدون درشت مغذی ها یا عناصر ماکرو قادر به ادامه حيات نيستند، بدون عناصر ریزمغذی نيز قادر به ادامه حيات نخواهند بود. عناصر ریزمغذی به همان اندازه عناصر ماکرو، برای گیاهان ضروری می باشند، فقط مقدار مصرف آنها کمتر از کودهای NPK (ماکرو) بوده و در صورت کمبود حتما باید در دسترس گیاه قرار بگیرند.

به ییان دیگر میزان مصرف این عناصر در مقایسه با عناصر ماکرو کمتر می باشد ولی به هر حال گیاه، برای رشد و نمو بهتر به آنها نیازمند می باشد. در بسیاری اوقات محلول پاشی عناصر ریزمغذی مثل بُر، منگنز، آهن و روی در مقایسه با روش از طریق خاکی، به دلیل مشکلاتی از قبیل آهکی بودن خاک، تنش شوری و درصد املاح سدیمی و حل شونده حاک، قلیایی بودن خاک اولویت دارد.

انواع عناصر ریز مغذی مورد نیاز گیاهان:

عناصر ریز مغذی یا عناصر میکرو مانند عنصر آهن (Fe)، روی (Zn)، منگنز (Mn)، بُر (B)، مس (Cu)، مولیبدن (Mo) و كلر (Cl) به مقدار کمتری مورد نیاز گیاهان بوده و بدین علت آن‌ ها را عناصر كم مصرف می‌ نامند. نقش ریز مغذی ها در گیاهان متفاوت می باشد.

برای بهبود کیفی و کمی عملکرد گیاهان زراعی و باغی در کنار حفظ خاک و آب باید هر عنصر به اندازه کافی و در مرحله مورد نیاز، در دسترس گیاه قرار بگیرد و بین عناصر حالت تداخلی یا آنتاگونیستی پیش نیاید و تعادل برقرار شود. بنابراین همه این موارد باعث می شود برای بهبود رشد گیاهان (در ایده آل ترین شرایط به همراه نتایج حاصل از بررسی آنالیزهای خاک، برگ و آب آبیاری) برنامه غذایی اصولی تعیین گردد.

به طور کلی در کنار برطرف نمودن کمبود عناصر ماکرو مانند ازت، فسفر و پتاس، باید مراحل مصرف عناصر ریزمغذی که همانند عناصر ماکرو برای سوخت و ساز در گیاهان اهمیت دارند، در برنامه غذایی آنها تعیین و اجرا نمود. در این صورت می توان در کنار حفظ خاک و آب از آلودگی های شیمیایی بی برنامه، تولیدات گیاهی را بهبود بخشید. در ادامه نقش ریز مغذی ها در گیاهان و اهمیت آنها در کشاورزی بیان شده است.

نقش ریز مغذی-عناصر ریزمغذی

تصویر 1- عناصر ضروری در گیاهان

نقش ریز مغذی آهن (Fe) در گیاهان:

آهن یکی از عناصر ریزمغذی مهم در گیاهان است که در فرآیندهای ساخت کلروفیل، تنفس سلولی و کوفاکتور بسیاری از آنزیم ها نقش دارد. علائم اولیه کمبود آهن به صورت زردی بین رگبرگ ها نمایان می شود. اگر شدت کمبود آهن برطرف نشود و این کمبود در طول رشد گیاه ادامه پیدا کند در نهایت حاشیه برگ ها از زردی به سمت قهوه ای شدن تغییر رنگ می دهند.

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

تصویر 2- کمبود آهن در سیب

 

همچنین بر اثر کمبود آهن کاهش رشد، ریزش پیش از موعد برگ های جوان، کاهش توان باردهی درختان و نارس ماندن میوه ها نیز مشاهده می شود. شادابی، سرسبزی گیاه و داشتن برگ های سبز خوش رنگ و کیفیت در رشد، نیازمند در دسترس و فرم قابل جذب بودن عنصر آهن برای گیاه می باشد.

عنصر آهن به صورت محلول پاشی با فرم های کلات شده با قابلیت محلول پاشی یا همراه آب آبیاری به فرم کلات آهن یا کود های سولفات آهن با فرمولاسیون پودری در طی مراحل رشدی و یا در چالکود زمستانه همراه عناصر دیگر به فرم گرانوله سولفات آهن در اختیار گیاه قرار می گیرد.

مقدار مصرف کود آهن چقدر است؟

در مصرف خاکی می توان مقدار 100تا 200 گرم کود گرانوله سولفات آهن را در چالکود برای هر درخت بارور در نظر گرفت. البته این میزان با توجه به سن درخت و آنالیز خاک زمین شما می تواند کاملا متفاوت باشد. به صورت محلول پاشی نیز در درختان میوه، کود آهن را به میزان یک و نیم الی سه در هزار می توان مصرف کرد که معمولا مقدار مصرف کود آهن با توجه به شرکتی که خریداری کرده اید روی بسته بندی قید شده است.

از محلول پاشی کود های سولفاته و کود های کلاته که قابلیت محلول پاشی ندارند خودداری فرمایید. (میزان مصرف در هر دو روش بسته به آنالیز آب و خاک و شدت کمبود عنصر آهن در گیاه متغیر می باشد. همچنین تعداد دفعات محلول پاشی و فواصل بین آنها نیازمند نظر کارشناس گیاهپزشک می باشد). برای حفظ پایداری فرم قابل جذب آهن در کود کلاته شده حتماً میزان اسیدیته یا Ph آب مورد استفاده برای محلول پاشی روی 6 تنظیم گردد.

 

نقش ریز مغذی روی (Zn) در گیاهان:

روی به عنوان یکی از عناصر ریزمغذی در حفظ تعادل ساختمان بسیاری از پروتئین ها نقش اساسی دارد. گزارشات بسیاری نشان داده است کمبود این عنصر در خاک‌ های آهکی و قلیایی شایع تر است. علائم با کلروز بین رگبرگ‌ ها شروع می شود.  کمبود روی در گیاه باعث کاهش فاصله میان گره‌ ها، کوچک شدن برگ‌ ها، کوتولگی گیاه، ریزش برگ و میوه، خشکیدگی سرشاخه ها، عدم تشکیل کامل ساختمان گل در نتیجه ریزش آن، تاخیر در باز شدن گل و رسیدگی میوه می‌ شود.

کمبود روی ابتدا در برگ‌ های جوان تر ظاهر می‌ شود. بیشترین خسارتی که بر اثر کمبود روی ممکن است در باعات دیده شود، ریزش میوه‌ های درختان دانه‌ ­دار و هسته ­‌دار در طول فصل به ویژه مرحله اولیه باردهی و رشد میوه ها می باشند.

تامین حد نیاز عنصر روی در گیاه باعث افزایش سطح برگ، حفظ ساختار گل، جلوگیری از ریزش شکوفه و گل، در نتیجه افزایش گرده افشانی، تلقیح و باروری به دنبال آن شکل گیری موفق میوه و تولید هورمون های رشد شده و در نهایت همه این عوامل باعث افزایش عملکرد در محصولات می شود.

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

تصویر 3- کمبود روی در ذرت

روش مصرف کود روی در گیاهان:

روش های مصرف کود روی شامل: محلول پاشی کود های حاوی روی مانند فروت ست در دو مرحله یک نوبت همزمان با متورم شدن جوانه ها و نوبت دیگر بعد از برداشت محصول و روش دیگر مصرف کود گرانوله سولفات روی در زمان چالکود می باشد. تامین عنصر روی در این مراحل علاوه بر تامین نیاز این عنصر، کمک زیادی به کاهش ریزش شکوفه، گل و تبدیل شدن بیشتر آنها به میوه در ابتدای فصل باردهی می کند.

میزان مصرف روی در درختان میوه به روش محلول پاشی در فصل بهار و هنگام ریزش گلبرگ ها به میزان 2 تا 4 در هزار و در گیاهان زراعی به میزان 2 تا 3 در هزار یک ماه پس از کاشت تا رفع علائم کمبود می باشد. مقدار مصرف کود گرانوله سولفات روی 100 تا 150 گرم به ازای هر درخت بالای 5 سال می باشد. البته این میزان مصرف با توجه با آنالیز آزمایش آب و خاک و شدت کمبود روی در گیاهان مختلف متفاوت می باشد. همچنین تکرار دفعات محلول پاشی و فاصله بین آنها نیز، نیازمند نظر کارشناس گیاهپزشک می باشد.

نقش ریز مغذی منگنز (Mn) در گیاهان:

منگنز یکی دیگر از عناصر ریزمغذی است که در تولید کلروفیل، ساختمان بسیاری از آنزیم ها، تولید ویتامین ها، پیام رسانی در گیاهان و همچنین در جوانه زنی بذور نقش مهمی دارد. بسته به انواع گیاهان ممکن است پاسخ به انواع تنش های ناشی از کمبود عناصر ماکرو و میکرو در گیاهان متفاوت باشد.

در بین گیاهان غلات و گیاهانی که دارای اندام غده ای زیر زمینی هستند و در میان درختان دانه دار مثل سیب و گلابی، هسته داران مثل انگور، هلو و سایر مرکبات بیشترین حساسیت را نسبت به کمبود منگنز از خود نشان می‌ دهند. علائم کمبود ابتدا در برگ‌ های جوان به شکل زردی بین رگبرگ ها ظاهر می‌ شود و به مرور باعث کلروز برگ‌ ها و کاهش قطر تنه می شود.

نقش ریز مغذی-عناصر ریزمغذی

تصویر 4- کمبود منگنز در سویا

 

در اثر کمبود منگنز رسیدگی محصول به تاخیر می افتد و گاهی ممکن است سبب عدم یکنواخت در رسیدگی محصولات باغی مانند انجیر، انگور و … از نظر زمانی گردد. که به این عارضه در انگور “جوجه مرغ” یا “شات بری” گفته می شود. در برخی موارد دیده شده است گیاهان در تنش شیمیایی مانند استفاده بیش از حد از علف کش ها مخصوصا گلایفوزیت جذب منگنز و مس در گیاه با اختلال روبرو شده و باعث عدم جذب این عنصر و کمبود آن در گیاه می شود.

منگنز به عنوان یک ریزمغذی در برخی مواقع مصرف بیش از حد آن می تواند سبب مسمومیت به ویژه درخاک های اسیدی شود. در دسترس بودن این عنصر در گیاه باعث می شود گیاه شروع به تولید رادیکال های اکسیژن آزاد نماید. این رادیکال ها به عنوان پیام رسان برای تولید هورمون های رسیدگی مانند اتیلن عمل کرده و این سبب رسیدگی محصولات به ویژه محصولات باغی می شود.

روش مصرف کود منگنز در گیاهان:

منگنز در طول مراحل رشدی به صورت محلول پاشی به فرم کلاته با قابلیت محلول پاشی و به فرم کود کلاته یا سولفات منیزیم به فرم پودری به روش آبیاری و در چالکود به فرم گرانوله سولفات منگنز مصرف شده تا کمبود را جبران کند. میزان مصرف عنصر منگنز با توجه به آنالیز آزمایش آب و خاک و برگ متفاوت می باشد.

در چالکود معمولا به ازای هر درخت بین 50 تا 150 گرم منگنز در نظر می گیرند. میزان مصرف به صورت محلول پاشی معمولا 1 تا 2 در هزار می باشد. اما این میزان با توجه به آنالیز آزمایشات آب و خاک و شدت کمبود در گیاه متغیر می باشد. (میزان مصرف در محلول پاشی بسته به برچسب برند خریداری شده متفاوت می باشد. همچنین تعداد دفعات تکرار محلول پاشی و فواصل آن نیازمند نظر کارشناس گیاهپزشک می باشد).

 

نقش ریز مغذی بُر (B) در گیاهان:

بُر به عنوان یکی از عناصر ریزمغذی در تقسیم و توسعه سلول، تسهیل در انتقال کلسیم، بلوغ دانه گرده و لوله گرده و تشکیل دانه نقش مهمی دارد. حلوگیری از ریزش غیرعادی گل و میوه، افزایش زمان انبارداری به همراه مصرف کلسیم، کیفیت طعم و مزه محصولاتو جلوگیری ازترک خوردن میوه عملکرد های مهم عنصر بُر در گیاه می باشد. در صورت کاهش دمای خاک و pH بالای آن، به دلیل غیر قابل جذب بودن توسط ریشه توصیه به محلول پاشی با کود های کلاته بُر با قابلیت محلول پاشی می شود.

محلول پاشی عنصر بُر و استفاده از کود های ریزمغذی حاوی بُر در طول مراحل مختلف رشدی گیاه صورت می گیرد. قبل شروع دوره گلدهی و همزمان با تورم جوانه های رویشی و زایشی، مصرف بُر علاوه بر تامین نیاز بُر در گیاه باعث افزایش تشکیل گل و میوه و در نتیجه افزایش عملکرد می شود. (میزان مصرف در دفعات محلول پاشی عنصر بر بستگی به آنالیز آزمایش آب و خاک و نظر کارشناس گیاهپزشک دارد).

 

علائم کمبود بُر در گیاهان:

کمبود بُر در خاک‌ های آهکی با درصد مواد آلی پایین مخصوصاً در مزارع چغند رقند، پنبه، دانه‌ های روغنی، علوفه، غلات و گل‌ های زینتی بیشتر مشاهده می‌ شود. کمبود آن باعث رشد کم، مرگ سرشاخه‌ ها و همچنین افزایش بافت چوب پنبه ای میوه‌ ها می‌ شود.

فقدان بُر در درختان میوه سبب کاهش رشد پرچم ها، عدم بلوغ دانه گرده و در نتیجه گرده افشانی ناقص، کاهش تشکیل گل و یا افزایش ریزش غیرعادی گل، میوه و همچنین سیاه شدن وسط میوه و بد شکل شدن آن می شود. کمبود بُر می تواند باعث بروز علائم بد شکلی نوک و حاشیه برگ ها شده و حالت کنگره ای در حاشیه برگ ایجاد شود.

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

تصویر 6- کمبود بر در سیب

 

در مصرف بُر باید حتما با احتیاط کافی عمل کرد چرا که این عنصر خیلی زود می تواند مسمویت در گیاه ایجاد کند. این مسمومیت باعث بروز علائمی نظیر تغییر رنگ نوک و حاشیه ی برگ ها به رنگ زرد و خشک شدن آن می گردد. در این مواقع برای کاهش مسمومیت بُر بهتر است از کود روی استفاده شود.

 

نقش ریز مغذی مس (Cu) در گیاهان:

عنصر مس یکی دیگر از عناصر ریزمغذی می باشد که در شروع فعالیت های آنزیمی نقش اساسی و کلیدی دارد. مصرف مس در برخی سبزیجات به ویژه پیاز و کاهو سبب کاهش تجمع نیترات در غده و اندام‌ های رویشی می‌ شود.

پیاز، یونجه، گندم، کاهو، یولاف، مرکبات، درختان میوه به ویژه گردو و بادام از حساس‌ ترین محصولات نسبت به کمبود مس هستند. این عنصر در گیاه متحرک نیست، بنابراین کمبود آن ابتدا در برگ‌ های جوان تر گیاه مشاهده می‌ شود.

علائم کمبود مس در گیاهان:

 به طور کلی کمبود مس باعث رشد غیر عادی برگ ها به رنگ سبز تیره با لکه های زرد رنگ در پهن برگ می شود. در صورت تشدید کمبود تمام سرشاخه های جوان سرعصایی و در نهایت خشک می شوند.

علائم كمبود مس در غلات دانه ريز شامل پیچیدگی برگ ها، زردی عمومی گياه، سوختگی نوک برگ‌ ها و ظهور رنگ سبز كم رنگ در برگ‌ های جوان و عدم تشكيل كامل سنبله به ويژه سنبله انتهايی، دانه بستن ضعیف و یا پوچ شدن آن ها می شود. کمبود مس در مرکبات باعث مرگ جوانه انتهایی، چروکیدگی رگبرگ‌ ها و خم شدن آن ها و ترشح صمغ میوه می شود. بسياری از سبزی ها در اثر كمبود مس، شادابی خود را از دست می دهند. عنصر مس در شادابی و سر سبزی گیاهان و در رنگ پذیری میوه ها و گل ها نقش مهمی دارد.

 

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

تصویر 7- کمبود مس در گندم

روش مصرف کود مس در گیاهان:

استفاده از کود مس با هدف تامین عنصر مس در گیاه به صورت کود آبیاری و یا چالکود به فرم سولفات مس و یا به صورت محلول پاشی با ترکیبات مس دار مانند فسفیمکس مس که فسفیت پتاسیم مس دار در مراحل رشدی گیاه علاوه بر تامین نیاز گیاه و رفع کمبود آن، باعث شادابی گیاه و کیفیت محصولات و همچنین افزایش مقاومت گیاه در برابر بیماری های قارچی و باکتریایی در طول فصل رشد می شود (میزان مصرف با توجه به آنالیز آزمایش آب و خاک و نظر کارشناس گیاهپزشک متفاوت می باشد).

استفاده از سولفات مس یا کات کبود در استخرها، مخازن ماهی و آکواریوم به منظور ضدعفونی و از بین بردن جلبک یکی دیگر از کاربرد های سولفات مس می باشد.

 

 نقش ریز مغذی مولیبدن (Mo) در گیاهان:

عنصر مولیبدن یکی از عناصر ریزمغذی مورد نیاز گیاهان و میکرو ارگانیسم های تثبیت کننده نیتروژن در تعامل با گیاهان می باشد. گاهی مقدار زیادتر از حد مولیبدن ممکن است موجب مسمومیت در گیاه شود. مولیبدون به عنوان فعال کننده آنزیم سنتز کننده آمینو اسید از ترکیب نیتروژن دار تقش مهم و کلیدی را دارد.

در حبوبات، این عنصر با شرکت در ساختمان آنزیم تثبیت کننده نیتروژن، سبب بهبود فرآیند تثبیت بیولوژیکی ازت توسط میکروارگانیسم ها می شود. مولیبدن با تامین ازت در طول تعامل با گیاهان ازت قابل استفاده بیشترین فرآیند به بهبود عملکرد گیاهان زراعی کمک فراوانی می کند. این عنصر در فرایند گرده افشانی و پنجه زنی گیاهان زراعی نقش مهمی دارد.

جذب عنصر مولیبدن به اسیدیته یا pH خاک بستگی دارد، جذب مولیبدن معمولا در خاک های قلیایی بهتر صورت می گیرد. بدین ترتیب کمبود این عنصر بیشتر در خاک های اسیدی دیده می شود. کمبود مولیبدن باعث کاهش رشد و نمو، تغییر شکل، تأخیر در گلدهی، اختلال در باز شدن گل و نمو بافت های زایشی می شود.

مصرف مولیبدن و تامین نیاز گیاه با استفاده از ترکیبات ریز مغذی به صورت محلول پاشی در طی مراحل رشدی باید صورت گیرد. قبل از گلدهی مصرف مولیبدن باعث افزایش گرده افشانی و تشکیل بیشتر میوه و همچنین سلامت گیاهان و برداشت حداکثری محصول می شود.

 

نقش ریز مغذی- عناصر ریزمغذی

 تصویر 8- کمبود مولیبدن در ذرت

نقش ریز مغذی کلر (Cl) در گیاهان:

کلر امروزه به عنوان یکی از عناصر ریزمغذی برای گیاه طبقه بندی شده است. عنصر کلر در تنظیم اندازه سلول های گیاهی، تبادلات یونی و خنثی سازی یون های منتشر شده در طول فرآیند فتوسنتز نقش به سزایی دارد. کمبود کلر سبب زردی برگ ها و کاهش اندازه پهنک برگ های گیاهان می شود.

معمولا بیشتر خاک های ایران با تنش شوری و مسمومیت کلر روبرو هستند معمولاً به ندرت کمبود کلر در گیاهان گزارش می شود. توتون، گوجه فرنگی، گندم، نخود فرنگی، کاهو، کلم، هویج، چغندرقند، جو، ذرت، سیب زمینی و پنبه به مقدار کلر حساسیت نشان می‌دهند. پاسخ گیاهان (حساس، نیمه حساس، متحمل و مقاوم) در برابر مقادیر مختلف کلر در خاک متفاوت است. بنابراین مقادیر مختلفی از میزان کلر در خاک به عنوان دامنه تحمل در گیاهان مختلف به دست آمده است.

علائم کمبود کلر در گیاهان مختلف:

علائم کمبود کلر به آسانی مشخص نمی‌ شود. به طور کلی گیاهان دچار کمبود، پژمردگی نوک پهنک برگ و سپس سبز زردی، برونزه شدن و بافت مردگی را به همراه دارند. در گیاه جو ممکن است در اثر کمبود کلر، برگ ها به حالت لوله ای و پیچ خورده، دارای رشد کمتر و نسبت به گیاهان سالم شکننده تر باشند.

کمبود کلر در سيب زمينی باعث می شود رنگ برگ ها سبز روشن و دارای ظاهری زبر و خشبی شوند. کمبود مولیبدن و کلر در خاک‌ های آهکی کمتر اتفاق می افتد. مسمومیت کلر در گیاهان مختلف با توجه به دامنه تحمل آن ها متفاوت می باشد و در حالت کلی در اغلب موارد علایم مسمومیت شامل سوختگی نوک و حاشیه برگ ها و  در مسمویت های شدید قسمت های نکروزه در نوک برگ در تابستان افزایش یافته تا حدی که نصف یا بیشتر قسمت انتهایی برگ را شامل می شود.

0/5

نوشته های مشابه

2 دیدگاه در “نقش ریز مغذی در کشاورزی

  1. محمدی گفت:

    سلام مهندس روزتون بخیر.خسته نباشید
    مهندس چرا ویدئو های آموزشی رو حذف کردین؟
    در صورت امکان بارگذاری کنید.
    خیلی ممنون

    1. سلام.روز شما هم بخیر و نیکی.
      ممنون از توجهتون.
      حذف نشده دیروز اختلالی ایجاد شده بود که امروز بر طرف شده و همه ی ویدئو ها قابل نمایش هستند. درصورت بروز مشکل در هر بخش لطفا نام ویدئوی مربوطه رو بفرمایید تا بررسیب بشه.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.